Γιά τόν ὅσιο Παῦλο τόν Θηβαῖο λέει τό συναξάρι: Πρῶτος οὗτος ἀπό τούς ὁσίους ἐτόλμησε νά προχωρήσῃ εἰς τά βαθύτερα μέρη τῆς ἐρήμου καί σχεδόν πρῶτος αὐτός εἰς πολύ διάστημα καιροῦ ἐξέτεινε τόν δρόμον τῆς ἀσκήσεως.
Τά πράγματα σήμερα δείχνουν ὅτι ἤ δέν θέλει κάτι τέτοιο ἀπό ἐμᾶς ὁ Θεός ἤ δέν τό τολμοῦν οἱ σημερινοί χριστιανοί, ὅσο κι ἄν ποθοῦν τόν Θεό. Μπορεῖ ὅμως νά συμβαίνει καί τό ἑξῆς: Στούς πρώτους αἰῶνες τῆς ζωῆς τῆς Ἐκκλησίας τό πᾶν ἦταν τό μαρτύριο. Ἐκεῖ ἐκδηλωνόταν ἡ ἀγάπη πρός τόν Θεό, ἐκεῖ συγκεντρώνονταν ὅλα. Στούς μετέπειτα χρόνους τό πᾶν ἦταν ἡ ἔρημος καί ὅλα αὐτά πού σημαίνει ἡ ἔρημος. Στά χρόνια μας πιθανόν τό πᾶν νά εἶναι αὐτό: τό νά δεχτεῖ κανείς τά πάντα σάν ἀπό τό χέρι τοῦ Θεοῦ καί νά κάνει ὑπακοή στό καθετί. Τότε βλέπει κανείς στήν πράξη ὅτι τά πάντα δουλεύουν γιά τήν προκοπή του τήν πνευματική.

Ὁ Πέτρος συμβούλευε τόν Κύριο νά ἀποφύγει τό πάθος· καί ὁ Κύριος τόν ἐπέπληξε: Ὕπαγε ὀπίσω μου σατανᾶ. Τότε ὁ Πέτρος ἦρθε σέ συναίσθηση καί μετενόησε.
Καί ἐμεῖς νά μάθουμε νά χρησιμοποιοῦμε ὅ,τι κακό ἔχουμε γιά καλό. Ἀπό ὅλες τίς ἁμαρτίες καί τίς πτώσεις μας, ἀκόμη καί ἀπό τήν ὑπερηφάνειά μας, βγαίνει καλό, ὅταν αὐτά μᾶς ὁδηγοῦν στήν ταπείνωση. Διότι, πῶς θά νιώσουμε ὅτι πρέπει νά ταπεινωθοῦμε, ἄν δέν δοῦμε ὅτι εἴμαστε ὑπερήφανοι, κενόδοξοι, ἄν δέν συναισθανθοῦμε τήν κατάστασή μας; Τό ὅτι ἔχεις πάθη, αὐτό δέν εἶναι κακό. Τό κακό εἶναι ὅταν δέν τά δεῖς, δέν τά ὁμολογήσεις καί μένεις πεισματικά στήν ὑπερηφάνειά σου. Ἐμεῖς ἀφήσαμε τό ἐλαφρότερο, τήν αὐτομεμψία, καί κουβαλᾶμε τό βαρύτερο, τήν αὐτοδικαίωση. Νά μήν κάνουμε, λοιπόν, μόνο κόπο στά χαμένα, ἀλλά νά μάθουμε πῶς νά κοπιάζουμε. Ὁ Πέτρος ἀξιοποίησε τήν ἀλαζονεία του καί σώθηκε.

Πόσα δέν γράφονται στόν βίο τοῦ ἁγίου Ἀντωνίου! Ἄν τά διαβάσει κανείς ἀπό μᾶς τούς σημερινούς χριστιανούς, πού εἴμαστε τόσο πλαδαροί καί χλιαροί καί τά θέλουμε τόσο εὔκολα τά πράγματα, μᾶς καταλαμβάνει τρόμος. Καί ὅμως, ὁ μέγας Ἀντώνιος ὁλομόναχος μέσα ἐκεῖ στήν ἔρημο, μέσα στίς σπηλιές! Τί ἦταν ἐκεῖνο πού τόν κράτησε, πού τόν ἔκανε νά ὑπομένει καί νά μή δειλιάσει καθόλου, νά μή λιποψυχήσει, νά μήν ἐγκαταλείψει τόν ἀγώνα του, ἀλλά νά μείνει ἐκεῖ σταθερός στό ἔργο του; Ἦταν ἡ πίστη στήν ὑπόσχεση τοῦ Θεοῦ ὅτι θά σώσει τό πλάσμα του. Δέν μπορεῖ, λέει, ὁ Θεός, ὁ ὁποῖος ἦλθε καί ἔχυσε τό αἷμα του γιά τό κάθε πλάσμα του χωριστά καί γιά τή σωτηρία ὅλου τοῦ κόσμου, δέν μπορεῖ τώρα νά ἐγκαταλείψει τό πλάσμα του. Ἄν τυχόν ἀναβάλλει καί δέν στέλνει ἀμέσως τή χάρη του, ἄν δέν μᾶς ἐλευθερώνει ἀμέσως ἀπό τόν πειρασμό, εἶναι διότι περιμένει ἀκόμη κάτι νά κάνουμε.

Ὁ παντοδύναμος Κύριος θεράπευσε τούς δέκα λεπρούς. Μόνο ἕνας ὅμως γύρισε νά τόν εὐχαριστήσει. Ἦταν δύσκολο νά τό κάνουν οἱ ἄλλοι; Καθόλου! Δέν τό κάνουν ὅμως. Βρῆκαν αὐτό πού ἤθελαν, μετά δέν τούς νοιάζει πῶς ἔγινε τό θαῦμα. Αὐτό κάνει ὁ ἄνθρωπος: ἐνῶ ὀφείλει τά πάντα στόν Θεό, ὅμως, καί ὅταν ἀκόμη στίς δύσκολες ὧρες φαίνεται ὅτι εἶναι πιστός καί τρέχει στόν Θεό, μετά ξεχνάει. Τό ὅτι ξεχάστηκες, τό ὅτι ἤσουν ἀπασχολημένος, τό ὅτι εἶχες φροντίδες καί διαφεντεύεις σημαίνει ὅτι θεοποιεῖς τόν ἑαυτό σου· χρησιμοποιεῖς τά τοῦ Θεοῦ γιά νά ὑψώσεις τό δικό σου εἴδωλο. Ὅταν ἔχεις κάποια συναίσθηση, αἰσθάνεσαι βαθύτατα ὅτι ὑπάρχει ὁ Θεός καί ἐσύ εἶσαι τό παιδί του, τό πλάσμα του καί τρέχεις πίσω του. Ὅλοι μας συνεχῶς μέσα μας αὐτό πρέπει νά αἰσθανόμαστε: εὐγνωμοσύνη πολλή στόν Θεό γιά ὁτιδήποτε, ἀκόμη καί γι᾿ αὐτά πού μᾶς λείπουν ἤ πού νομίζουμε ὅτι μᾶς πιέζουν. Ξέρει ὁ Θεός!

Λέει ὁ ἅγιος Μακάριος: «Νά ἀγαπᾶς κι ἄς μήν ἔχεις ἀγάπη». Νά βάλεις τόν ἑαυτό σου νά ἀγωνιστεῖ νά ἀγαπᾶ κι ἄς μήν ἔχει ἀγάπη.
Ὁπωσδήποτε ἔχει κανείς ἀγάπη ἐκ φύσεως. Χρησιμοποίησε αὐτό τό ὁποῖο ἔχεις: νά ἀγαπᾶς. Στήν πράξη, βέβαια, θά δεῖς ὅτι ἐνῶ αὐτή ἡ ἀγάπη εἶναι κάτι, συγχρόνως ὅμως δέν εἶναι τίποτε. Γι᾿ αὐτό χρειάζεται νά ἀγαπᾶς κι ἄς μήν ἔχεις ἀγάπη, νά προσεύχεσαι κι ἄς μήν ἔχεις προσευχή, νά ταπεινοφρονεῖς κι ἄς μήν ἔχεις ταπείνωση· νά τό κάνεις αὐτό μέ ὅλες τίς ἀρετές. Καί βλέποντας ὁ Κύριος τήν καλή σου διάθεση καί πρόθεση, θά ἔρθει μέσα σου ἐν Πνεύματι Ἁγίῳ, καί πλέον θά νιώθεις ὅτι ἔχεις ἀγάπη, ἀλλά ὁ Κύριος εἶναι μέσα σου καί αὐτός ἀγαπᾶ. Θά προσεύχεσαι καί θά εἶναι δική σου προσευχή, ἀλλά συγχρόνως θά νιώθεις ὅτι δέν θά ἔκανες ἐσύ τέτοια προσευχή, ἄν δέν ἦταν μέσα σου ὁ Κύριος, τό Ἅγιο Πνεῦμα. Δέν θά εἶχες μέσα σου αὐτή τήν ταπείνωση, ἄν δέν ἦταν μέσα σου ὁ Κύριος.

Στό συναξάρι τοῦ ἁγίου Εὐθυμίου διαβάζουμε γιά ἕναν μοναχό πού θεωροῦνταν σώφρων καί ἐγκρατής, ὅτι ὅταν ἐπρόκειτο νά πεθάνει, ἔβλεπε ὁ ἅγιος Εὐθύμιος ἕναν ἄγγελο, πού βάσταζε ἀκόντιο καί μέ αὐτό ἔβγαζε βίαια τήν ψυχή ἐκείνου. Συγχρόνως, ἄκουσε καί μιά φωνή, πού φανέρωνε τά κρυφά καί αἰσχρά διανοήματα τοῦ ἀνθρώπου αὐτοῦ, πού ὅταν ζοῦσε ἐσυγκατατίθετο καί ἐγλυκαίνετο εἰς τούς αἰσχρούς λογισμούς.
Εἶναι ἀνάγκη ὁ καθένας νά ψάχνει τόν ἑαυτό του, τήν ὅλη ζωή του ἀπό τότε πού θυμᾶται –καί νά τό κάνει συχνά αὐτό– καί νά μήν ἀφήσει καμιά κηλίδα ἀπό αὐτά τά σαρκικά νά εἶναι κρυμμένη μέσα του. Ἡ πραγματικότητα εἶναι ὅτι δέν μπορεῖς νά διώξεις αὐτές τίς καταστάσεις. Μπορεῖς ὅμως νά μήν τίς θέλεις, νά ἀντιδρᾶς σ᾿ αὐτές, πολύ περισσότερο νά μήν ἔχεις διάθεση νά εὐχαριστιέσαι μέ αὐτές καί νά τίς ἀφήνεις νά ζωντανεύουν μέσα σου.

Τί μᾶς πειράζει, ὡς χριστιανοί πού εἴμαστε καί γνωρίζουμε ἀρκετά πράγματα, αὐτή τήν ὥρα νά πετάξει ἡ ψυχή μας ἀπό χαρά καί ἀγαλλίαση; Διότι μπορούσαμε νά μήν ὑπάρχουμε, καί μᾶς ἔφερε ὁ Θεός στήν ὕπαρξη. Ἐπίσης, ποιός ξέρει τί θά γινόμασταν, ἀλλά βρῆκε τρόπο ὁ Θεός νά μᾶς βάλει στόν δρόμο του. Νά εἴμαστε τρισευτυχισμένοι λοιπόν καί νά μήν γκρινιάζουμε.
Ἕτοιμος εἶναι κανείς νά πεῖ: «Ἄχ, ὅλα καλά, αὐτό νά μήν εἶχα! Νά μήν εἶχα τήν καρδιά μου», ἤ «νά μήν εἶχα ἄσθμα». Ὄχι, μήν τό πεῖς αὐτό. Ἀλλά τί; «Νά ᾿ναι εὐλογημένο, Θεέ μου! Δέν γινόταν καλύτερα». Γιατί στήν πραγματικότητα ἔτσι εἶναι, δέν θά πεῖς ψέματα. Στήν πραγματικότητα δέν γίνεται καλύτερα. Ἔτσι μᾶς συμπεριφέρεται ὁ Θεός. Καί βλέπεις ὅτι εἶναι χρειαζούμενα ὅλα αὐτά πού παθαίνεις. Δέν ξυπνάει ἡ ψυχή σου ἀλλιῶς, δέν μετανοεῖς ἀληθινά, ἄν δέν πάθεις ὅ,τι ἀφήνει ὁ Θεός νά πάθεις.