Ὁ Χριστός εἶπε στή Σαμαρείτιδα: «Ἄν γνώριζες ποιά εἶναι ἡ δωρεά τοῦ Θεοῦ...» Ὁ Σωκράτης ἔλεγε ὅτι ὁ ἄνθρωπος ἁμαρτάνει, ζεῖ ὅπως ζεῖ, λόγῳ ἀγνοίας. Στόν χριστιανισμό δέν εἶναι ἔτσι. Δέν ἀρκεῖ νά γνωρίζεις ποιό εἶναι τό καλό. Τό πρόβλημα εἶναι πῶς θά μπορέσεις νά τό κάνεις. Ὁ χριστιανισμός ἀκριβῶς δίνει στόν ἄνθρωπο τή δύναμη νά μπορέσει νά ἀποφύγει τό κακό καί νά κάνει τό καλό.
Ἐδῶ στή Σαμαρείτιδα δέν εἶναι ἡ σωκρατική γνώση· ἐδῶ τό θέμα εἶναι νά ἀνοίξουν τά μάτια τῆς ψυχῆς της καί νά δεῖ τή δωρεά πού προσφέρει ὁ Θεός, γιά νά μπορέσει νά γίνει αὐτό πού πρέπει νά γίνει. Ὅσο κι ἄν τήν προσφέρει ὁ Θεός, δέν μπορεῖ νά φθάσει στήν ψυχή τοῦ ἀνθρώπου, ἄν ὁ ἄνθρωπος δέν τή δεχτεῖ. Εἶναι ὅρος ἀπαράβατος: πρέπει νά ὑπάρξει ἀπό τόν ἄνθρωπο ἡ συγκατάθεση. Αὐτό εἶναι τό πρῶτο γιά τόν πιστό.

Ἄλλο εἶναι νά μένει κάποια ψυχή στό μοναστήρι ἁπλῶς μέ βάση τή λογική, τίς ἀνθρώπινες σκέψεις: «Νά, εἴμαστε ἐδῶ, πιστεύουμε στόν Θεό, προσπαθοῦμε νά κάνουμε τό καθῆκον μας, ἀγωνιζόμαστε». Ἄλλο αὐτό, πού τό κάνει κάθε χριστιανός, καί ἄλλο νά αἰσθάνεται ἡ ψυχή ὅτι εἶναι ὁ Θεός ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος τήν ἔφερε ἐδῶ, ὁ ὁποῖος τή γνωρίζει, τήν ἀγαπᾶ, εἶναι μαζί της, κάνει συγκατάβαση, θέλει νά εἶναι ἡ ψυχή στόν δρόμο τῆς σωτηρίας, καί ὅλα τά εὐλογεῖ ὁ Θεός. Γιά, νά τό σκεφθοῦμε λίγο ἔτσι: σάν νά εἶναι τό μοναστήρι τοῦ Θεοῦ.
Βέβαια, θά μποροῦσαν καί τά μέλη μιᾶς οἰκογένειας νά ζοῦν μέ ἀνάλογη συναίσθηση, ὅτι εἶναι εὐλογημένη οἰκογένεια, ὅτι εἶναι εὐλογημένη ἡ ὅλη ζωή τους, καί χρειάζεται νά ἔχουν τόν νοῦ τους καί νά ἀνταποκρίνονται στήν ἀγάπη τοῦ Θεοῦ. Ναί, ἔχει μεγάλη σημασία, ὁ καθένας μας, ὅπου κι ἄν εἴμαστε, νά τό νιώθουμε ἔτσι, νά τό ζοῦμε ἔτσι.

Μετάνοια δέν εἶναι ἁπλῶς ὅτι ἔκανα μιά πράξη μή καλή καί πάω καί τό λέω στόν πνευματικό. Κάθε πράξη πού γίνεται ἀπό τόν ἄνθρωπο δημιουργεῖ καί ἀνάλογη ἐσωτερική κατάσταση, ἀνάλογη νοοτροπία, ἀνάλογες σκέψεις καί βιώματα. Ὅταν ἁπλῶς ἐγώ πάω καί ἀπαριθμήσω κάποιες συγκεκριμένες πράξεις μου, τίς ὁμολογήσω, ἀλλά γενικά ὅμως ἡ νοοτροπία μου, ἡ στάση μου ἔναντι τοῦ Θεοῦ, ἔναντι τῆς ἀληθείας, ἔναντι τῶν ἐντολῶν τοῦ Θεοῦ καί τοῦ Εὐαγγελίου δέν ἀλλάζουν, κατά βάθος δέν μετενόησα καί σάν νά μήν ἐξομολογήθηκα. Ἕνας νευρωτικός, γιά παράδειγμα, πολλές φορές λέει, λέει στήν ἐξομολόγηση· δέν σταματᾶ. Καί μάλιστα, ἄν βρεθεῖ ὁ ἄνθρωπος ὁ ὁποῖος θά τοῦ δείξει ἀγάπη καί κατανόηση, τότε πράγματι ξεδιπλώνει καί ξανοίγει ὅλο τό βάθος τῆς ψυχῆς του καί φανερώνει πολλά πράγματα. Δέν ἀρκοῦν ὅμως αὐτά. Πρέπει νά ἀποφασίσει κανείς νά μετανοήσει ἔτσι, πού νά ἀλλάξει ριζικά.

Γιά νά ἀλλάξει ὁ ἄνθρωπος, χρειάζεται, οὔτε λίγο οὔτε πολύ, νά βάλει δυναμίτιδα στό «σπίτι» του καί νά τό ἀνατινάξει στόν ἀέρα. Εἶναι δηλαδή σάν νά ἀνατινάζει ὅλο τόν ἑαυτό του στόν ἀέρα. Ὅλα ἐκεῖνα πού τά καμάρωνε χρόνια –τί ὡραῖες ἰδέες, τί ὀρθή κρίση πού ἔχω, τί θαυμάσια πού σκέπτομαι καί τά λέω– ὅλα αὐτά πού τόσο πολύ τά εἶχε ἀγαπήσει καί τά εἶχε νομίσει σωστά, ὅταν ἔλθει ἡ ὥρα αὐτή, μπορεῖ νά ἀποδειχθοῦν μάταια, ψεύτικα· μπορεῖ νά ἀποδειχθοῦν ὅτι εἶναι δημιουργήματα τῆς ἀρρωστημένης του καταστάσεως καί ὅτι πρέπει ὄχι ἁπλῶς νά φύγουν, ἀλλά νά ἀνατιναχθοῦν στόν ἀέρα. Καί ἐπάνω ἐκεῖ στά ἐρείπια νά οἰκοδομηθεῖ ὁ νέος ἄνθρωπος, ὁ ἐν Χριστῷ ἄνθρωπος· νά εἰσρεύσει μέσα στήν ψυχή ἡ ἐνέργεια ἡ θεϊκή, ὥστε ὁ ἄνθρωπος νά ἔλθει σέ κοινωνία μέ τόν Θεό καί νά γίνει πραγματικά παιδί τοῦ Θεοῦ καί ὄργανο τῆς χάριτος τοῦ Θεοῦ.

Τήν ὥρα πού πηδάει κάποιος μέ τό ἀλεξίπτωτο, λέει: «Θά πηδήξω καί, ἄν ἀνοίξει τό ἀλεξίπτωτο, σώθηκα». Διότι, ὅσο τέλεια κι ἄν λειτουργοῦν τά πράγματα, ὑπάρχει πάντοτε περίπτωση νά μήν ἀνοίξει τό ἀλεξίπτωτο.
Τό νά ἀφήσει κανείς τή φιλαυτία του καί τή δική του γνώση τό νιώθει σάν νά πηδάει στό κενό. Ἀλλά ὁ χριστιανός δέν θά πεῖ: «Θά πηδήξω στό χάος καί ὅ,τι γίνει». Πρέπει νά ἔχει τή βεβαιότητα ὅτι θά τόν πιάσει ὁ Θεός. Αὐτό θά πεῖ πίστη. Τέτοια πίστη δέν ἔχουμε. Ἑπομένως, μᾶς εἶναι ἄγνωστα τά βιώματα πού δίνει τό Πνεῦμα τό Ἅγιο σέ ἐκεῖνον πού ἔχει πίστη ἀληθινή. Καί ἔτσι προσπαθοῦμε νά καταλάβουμε τά πράγματα ἁπλῶς μέ τό μυαλό καί τελικά τά φτιάχνουμε ὅπως μᾶς βολεύουν. Δέν μᾶς ἐμποδίζει τίποτε ὅμως νά ποῦμε: «Ναί, δέν ἔχω πίστη, τό βλέπω. Ἀλλά ἐσύ, Χριστέ μου, μπορεῖς νά μοῦ δώσεις». Καί νά προχωρήσουμε στήν ἀπάρνηση τῆς φιλαυτίας.

Ὁ μοναχισμός εἶχε κάποτε χαρακτήρα ἐρημητικό, ἀναχωρητικό. Ἡ Ἐκκλησία ὅμως εἶδε, καί φυσικά αὐτό ἔπιασε, ὅτι ἀσφάλεια εἶναι τό κοινόβιο. Τό κοινόβιο, ὄχι μέ τήν ἔννοια ἁπλῶς νά εἶναι μαζί οἱ ἀδελφοί καί νά κάνουν παρεούλα ἤ νά μοιράζονται τίς διακονίες. Ὄχι. Εἶναι αὐτή ἡ ἐν πνεύματι κοινωνία.
Βέβαια, συμβαίνει κάποια στιγμή ὁ ἄλλος νά μή σοῦ μιλήσει καλά. Ὁ Θεός οἰκονομεῖ ὁ ἕνας νά ἔχει δύσκολη ψυχοσύνθεση, ὁ ἄλλος νά ἔχει πιό ἤπιο χαρακτήρα. Ὁπότε ἐκεῖνος πού δέν σοῦ φέρθηκε καλά, ποιός ξέρει βαθύτερα τί καταστάσεις περνάει, καί βγάζει καί ἐξωτερικά ὅ,τι βγάζει. Δέν τό ἐπιτρέπει αὐτό ὁ Θεός γιά νά ἐξουθενωθεῖς ἤ γιά νά βγάλεις κακία, ἀλλά γιά νά ὠφεληθεῖς: νά ταπεινωθεῖς, νά ὑπομείνεις, νά βαστάσεις τό βάρος πού ὁ ἄλλος ρίχνει ἐπάνω στούς ὤμους σου, στήν ψυχή σου. Ἅμα τό πάρεις ἔτσι, εἶναι πάρα πολύ καλά ἔτσι ὅπως τά κάνει ὁ Θεός.

Ὅταν ἔχει ὁ ἄνθρωπος μέσα στήν ψυχή του τή θεία χάρη, αἰσθάνεται τόση ἀσφάλεια, τόση ὑγεία πνευματική, τόση χαρά, λύτρωση, ἐλευθερία, πού θέλει νά φύγει τό συντομότερο ἀπό τόν κόσμο αὐτόν. Αὐτό εἶναι ἕνα μυστήριο στήν Ὀρθοδοξία: Ὅσο ἔρχεται ὁ οὐρανός στή γῆ, τόσο τραβάει τή γῆ στόν οὐρανό. Ὅσο μπαίνει ἡ χάρη αὐτή ἡ οὐράνια στόν ἄνθρωπο, τόσο ἕλκει τόν ἄνθρωπο πρός τόν οὐρανό. Εἶναι ἐδῶ στή γῆ, καί κανένας δέν εἶναι τόσο εὐτυχισμένος, τόσο χαρούμενος σάν αὐτόν. Ὡστόσο, ἐνῶ αἰσθάνεται νά ἔχει μέσα του ὅλο τόν παράδεισο, ὅλη τή βασιλεία τοῦ Θεοῦ, τόν Χριστό μέσα του, συγχρόνως αἰσθάνεται τήν ὀρφάνια σ’ αὐτόν τόν κόσμο, αἰσθάνεται καί αὐτό τό ξεσήκωμα νά φύγει, νά πάει στόν ἄλλο κόσμο, ἐκεῖ πού εἶναι ἡ τελείωση, τό πλήρωμα· ἐκεῖ πού δέν ὑπάρχει ὁ φόβος μήν τυχόν πάθει κανείς τίποτε καί τά χάσει ὅλα. Σταθεροποιεῖται στήν κατάσταση τῆς σωτηρίας.