Οἱ γονεῖς, ἀπό μικρά ἀκόμη πού εἶναι τά παιδιά, νά τά μαθαίνουν νά ἔχουν ἐπικοινωνία μέ τόν Θεό, νά ἔχουν ἀναφορά στόν Θεό. Ἡ μητέρα καί ὁ πατέρας, ὁ μεγαλύτερος ἀδελφός, ἡ μεγαλύτερη ἀδελφή, ἡ γιαγιά, ὁ παππούς, νά μάθουν στό παιδί νά κάνει σωστά τόν σταυρό του. Νά μάθουν στό παιδί τους, στό ἐγγόνι τους, ὅταν πηγαίνει νά κάνει προσευχή, ὅτι εἶναι μιά ἰδιαίτερη ὥρα. Ὁ ἄνθρωπος σέ ὅλη του τή ζωή πρέπει ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ νά εἶναι σάν σέ προσευχή, ἀλλά κυρίως τήν ὥρα πού πηγαίνει νά κάνει προσευχή. Καμιά φορά τό παιδί τό παίρνει λίγο στά ἀστεῖα· τοῦ ἔρχεται λίγο σάν νά θέλει νά χαμογελάσει. Πρῶτα ἡ ἴδια ἡ μητέρα, ὁ ἴδιος ὁ πατέρας νά παίρνουν στάση εὐλαβή καί σοβαρή μέ τήν καλή ἔννοια, ἀλλά καί συγχρόνως ὄχι στάση πού νά φέρνει μελαγχολία. Τό παιδί πρέπει νά μάθει μέ χαρά νά πηγαίνει νά κάνει τήν προσευχή του, μέ χαρά νά ἀναφέρεται στόν Θεό.

Ἕνα παιδί προέρχεται ἀπό θρησκευτική οἰκογένεια, ὅπου ἀκούει ὅλα τά καλά, ὅλα τά μαθαίνει, τό προτρέπουν, τό συμβουλεύουν ἀνάλογα. Καί τελικά ἀπό κακή διάθεση παίρνει ἄλλον δρόμο. Καί ἄλλο παιδί, ποῦ νά τό ἀφήσουν νά πάει σέ ἐκκλησία, νά πάει νά ἐξομολογηθεῖ, νά πάει σέ κατηχητικό, νά ἀκούσει κάτι γιά τόν Θεό! Τίποτε. Φόβος καί τρόμος. Καί αὐτό, μικρούλικο ἀκόμη, κρυφά θά πάει νά ἀκούσει, νά δεῖ, νά ἐκκλησιαστεῖ, νά κοινωνήσει· κρυφά.
Εἶναι μυστήρια αὐτά. Ἔχουμε τέτοιες περιπτώσεις· χωρίς νά σημαίνει, βέβαια, ὅτι ὅσα παιδιά ἐμποδίζονται ἀπό τούς γονεῖς νά πᾶνε στόν Θεό, ὁπωσδήποτε θά πᾶνε, καί ὅσα προτρέπονται νά πᾶνε στόν Θεό, ὁπωσδήποτε δέν θά πᾶνε. Καί ἐν ἡμέρᾳ κρίσεως τό παιδί ἐκεῖνο, τό ὁποῖο ὄχι μόνο δέν βοηθήθηκε καθόλου, ἀλλά καί ἐμποδίστηκε ἀπό τό σπίτι του, θά βρεθεῖ ἀκριβῶς νά εἶναι κριτής γιά τό ἄλλο παιδί πού ὅλα τά εἶχε καί τά κλώτσησε.

Τό νά βιάζεται κανείς –κάνει, π.χ., μιά προσευχή ἀπόψε καί θέλει ἀμέσως νά νιώσει κάτι μέσα στήν ψυχή του– δέν εἶναι καλό. Ἐάν προσέξουμε καλά, θά δοῦμε ὅτι βιαζόμαστε πάρα πολύ· δέν ἔχουμε πίστη στίς ὑποσχέσεις τοῦ Θεοῦ. Δέν ἔχουμε ἀναμονή, τήν προσδοκία καί ὑπομονή νά περιμένουμε, ἕως οὗ οἰκτιρήσαι ἡμᾶς ὁ Κύριος· μέχρι νά ἐκπληρωθοῦν οἱ ὑποσχέσεις του. Ναί, βιαζόμαστε πάρα πολύ καί τά θέλουμε ὅλα ἀμέσως. Ὄχι, νά μή βιαζόμαστε, νά μήν τρέχουμε. Τό ἔργο τοῦ Θεοῦ γίνεται μέσα στήν ψυχή τοῦ ἀνθρώπου ἀθόρυβα καί σιγά-σιγά, ὄχι μέ τρεχάματα. Μέ τό πνεῦμα αὐτό ἄν ἀρχίσουμε νά μελετοῦμε τόν λόγο τοῦ Θεοῦ, ὅπου εἶναι οἱ ὑποσχέσεις τοῦ Θεοῦ, δέν θά χορταίνει ἡ ψυχή μας νά μελετοῦμε. Καί ὄχι μόνο αὐτό, ἀλλά θά βλέπουμε καί πόσο λίγο ἔχουμε καταλάβει τόν λόγο τοῦ Θεοῦ· πόσο λίγο ἔχουμε γνωρίσει τό βαθύτερο θέλημα τοῦ Θεοῦ, τίς ὑποσχέσεις του καί πόσο λίγο τίς πιστέψαμε.

Ὡς λογικό ὄν, καθώς βλέπεις τόν ἴδιο τόν Θεό νά πάσχει γιά σένα –χωρίς νά ἔχει ἀνάγκη νά πάθει– ἀκριβῶς γιά νά σοῦ δείξει ὅτι πρέπει νά πάθεις καί ἐσύ, δέν θά δυσκολευτεῖς νά πεῖς: «Ἀκριβῶς διότι ὑπάρχει μέσα μου κάτι πού πολύ ἀντιδρᾶ καί θέλει νά πάει ἐνάντια σ᾿ αὐτό πού δείχνει ὁ Θεός, ἀκριβῶς γι᾿ αὐτό θά πάω κόντρα σ᾿ αὐτή τήν ἐσωτερική μου κακή διάθεση, σ᾿ αὐτή τήν ἀντίδραση, στόν παλαιό ἄνθρωπο. Ἄλλο πού δέν θέλω, καθώς συνειδητοποιῶ αὐτή τήν παλαιότητα πού ἔχω μέσα μου, ἄλλο πού δέν θέλω νά ἀκολουθήσω τόν Χριστό, εὐχαριστώντας τον πού ἔγινε ἄνθρωπος, πού πάσχει γιά μένα, πού μοῦ δείχνει τόν δρόμο· εὐχαριστώντας τον πού γίνεται δρόμος γιά μένα, πού μέ δέχεται νά συμπορευτῶ μαζί του καί νά πεθάνω. Νά πεθάνει μαζί μέ τόν Χριστό ὁ παλαιός ἄνθρωπος καί νά ἀπαλλαγῶ μιά γιά πάντα ἀπό αὐτόν καί νά ζήσω μαζί μέ τόν Χριστό ἀναστημένος».

Πῆγε ὁ προφήτης Ἰωνᾶς καί κήρυξε στή Νινευή, ὅπου οἱ ἄνθρωποι εἶχαν φθάσει σέ τέτοια κατάσταση διαφθορᾶς, πού ὁ Θεός ἤθελε νά τούς καταστρέψει. Μίλησε, λοιπόν, κατ᾿ ἐντολήν τοῦ Θεοῦ ὁ Ἰωνᾶς μέ σκοπό νά μετανοήσουν, καί μετενόησαν. Καί τούς συγχώρησε ὁ Θεός. Καί δέν ἀπωλέσθη ἡ πόλη μέ τούς κατοίκους καί τά ζῶα.
Ἐκεῖ εἶναι τό πρόβλημα! Δέν εἶναι τό πρόβλημα: «Ἄχ, τί θά κάνουν οἱ καημένοι οἱ ἄνθρωποι· τούς λείπει τό ἕνα, τούς λείπει τό ἄλλο. Νά τούς τά δώσουμε αὐτά». Τό πρόβλημα τό μεγάλο εἶναι ὅτι οἱ ἄνθρωποι εἶναι ἁμαρτωλοί, εἶναι ἐν ἁμαρτίαις. Ὅσοι δέν τό καταλαβαίνουν εἶναι ἀκόμη πιό πολύ ἁμαρτωλοί καί γι᾿ αὐτό δέν τό καταλαβαίνουν. Καί ἐκεῖνο πού χρειάζεται εἶναι ἡ μετάνοια, ἡ γνήσια μετάνοια πού γκρεμίζει τόν ἐγωισμό καί φέρνει ἐλπίδα καί ἀνάπαυση στήν ψυχή. Καί τότε μᾶς δέχεται ὁ Χριστός· μόνο μέ βάση τή μετάνοια.

Χρειάζεται νά δείξεις στήν πράξη ὅτι πιστεύεις στόν Χριστό, ὅτι τόν ἀγαπᾶς, ὅτι ταπεινώνεσαι ἐνώπιόν του, ὅτι μετανοεῖς ἀληθινά, ὅτι δέχεσαι μέ πολλή εὐγνωμοσύνη τόν Κύριο πού ἦρθε νά μᾶς σώσει ὅλους καί ἐσένα. Θά τά δείξεις αὐτά στήν πράξη, ὅταν ἀκριβῶς μέ ὅλες σου τίς δυνάμεις προσπαθεῖς νά τηρεῖς τίς ἐντολές τοῦ Κυρίου. Ἔτσι ὑπακοῦς στόν Χριστό, ἔτσι καθαρίζεται ἡ ψυχή. Μήν τό ὑποτιμοῦμε αὐτό.
Ὅλοι οἱ ἅγιοι ἔδωσαν τόν ἑαυτό τους στήν ἄσκηση, στόν ἀγώνα τόν πνευματικό. Ὡς ὁδηγό καί ὡς μέτρο εἶχαν τήν τήρηση τῶν ἐντολῶν, ὅπως εἶπε ὁ Κύριος. Ὅσο μπορεῖ νά γίνει ἀπό τήν ἀνθρώπινη πλευρά, καθώς βοηθάει ὁ Κύριος, καθαρίζει κανείς τήν ψυχή του. Ὅπως ὁ κηπουρός, ὁ ἀμπελουργός, ὁ γεωργός καθαρίζουν τόν κῆπο τους, τό ἀμπέλι τους, τό χωράφι τους. Ὄχι ἁπλῶς περιμένουν νά καρποφορήσει ὁ κῆπος ἤ τό ἀμπέλι ἤ τό χωράφι· τό καλλιεργοῦν.

Ἐκεῖνο πού δυσκολεύει τόν ἄνθρωπο νά ἔχει καλή συναναστροφή μέ τούς ἄλλους καί νά τά πηγαίνει καλά μέ τόν πλησίον εἶναι ὁ ἐγωισμός. Χρειάζεται πολύ νά ταπεινωθεῖ κανείς, ὅλο καί νά σμικρύνεται. Ἐκεῖνον δεῖ αὐξάνειν ἐμέ δέ ἐλαττοῦσθαι, ὅπως εἶπε ὁ τίμιος Πρόδρομος γιά τόν Χριστό. Ἄν δέν γίνει, λοιπόν, ὁ ἄνθρωπος σάν ψιχουλάκι –τόσο νά ταπεινωθεῖ– δέν μπορεῖ νά κάνει μέ τούς ἀνθρώπους καί συνέχεια θά νομίζει ὅτι ἐκεῖνοι τοῦ φταῖνε. Καί οἱ ἄλλοι, βέβαια, ἔχουν τά ἐλαττώματά τους. Δέν εἶναι ἄγγελοι. Ἀλλά ὅ,τι καί νά εἶναι ἐκεῖνοι, ὁ ἑαυτός μας εἶναι πού πρέπει νά διορθωθεῖ. Διορθώνεται κανείς καίρια, χωρίς νά χάνει χρόνο, ὅταν ταπεινωθεῖ. Τότε τά πάει μιά χαρά μέ τούς ἄλλους, χωρίς αὐτό νά ἔχει τήν ἔννοια τῆς δουλοπρεπείας. Ἡ ταπείνωση ἔχει πολλή ἀρχοντιά μέσα, ἀλλά πρέπει νά σέ φωτίσει ὁ Θεός, γιά νά ἀνακαλύψεις τό μυστικό, πρέπει νά σοῦ τό δώσει ὁ Θεός, γιά νά τό αἰσθανθεῖς.