Στό Ἅγιον Ὄρος συχνά, ὅταν κάνουν ἀγρυπνία, εἶναι ὁλονύκτια ἡ ἀγρυπνία καί μπoρεῖ νά διαρκέσει ἀκόμη καί δεκαπέντε ὧρες. Ὁλονύκτια ἀγρυπνία σημαίνει νά βροῦμε τρόπο ὅλη τή νύχτα νά ἀγρυπνήσουμε, νά μήν κοιμηθοῦμε, νά περάσουμε προσευχόμενοι. Ὁ σκοπός δέν εἶναι μόνο νά προλάβουμε νά ποῦμε ὅ,τι ἔχει προβλέψει ἡ Ἐκκλησία, ἀλλά αὐτά ὅλα νά τά ποῦμε ὅσο γίνεται σέ μεγαλύτερο χρόνο καί φυσικά νά τά ποῦμε ὅσο γίνεται πιό ἄνετα. Τό θέμα, λοιπόν, εἶναι νά προσευχηθοῦμε ὅσο γίνεται περισσότερο ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ. Καί αὐτό πάλι δέν σημαίνει νά τά ποῦμε καί νά τά ξαναποῦμε, ὥστε νά τά ἀκούσει ὁ Θεός, γιατί ἀλλιῶς δέν τά ἀκούει. Ἀλλά ἐμεῖς, λέγοντας αὐτά πού θέλει ὁ Θεός, σπρώχνουμε τόν ἑαυτό μας πρός τόν Θεό· καί βλέπει ὁ Θεός τήν καλή μας διάθεση, βλέπει ὅτι δέν ἔχουμε ἁπλῶς διάθεση, πόθο, ἀλλά στήν πράξη εἴμαστε ἀφοσιωμένοι σ᾿ αὐτόν, καί μᾶς εὐλογεῖ.

Διαβάζουμε στόν βίο τοῦ ἁγίου Μηνᾶ ὅτι ἀνέβη εἰς τό βουνόν διά νά καθαρίσῃ ἑαυτόν μέ νηστείας καί προσευχάς. Ὅλοι γνωρίζουμε ὅτι, ὅταν θέλουμε νά βάλουμε σέ ἕνα δοχεῖο κάτι, στοιχειωδῶς θά τό καθαρίσουμε. Στά πνευματικά θέματα, ἐάν δέν προσέξει αὐτός πού θά ἀρχίσει ἀγώνα νά καθαρίζει τήν καρδιά του, μπορεῖ νά πάρει ἡ ὅλη ἐργασία αὐτή ἕναν χαρακτήρα τέτοιο, σάν νά ἐπιδιώκει ὁ ἄνθρωπος μιά αὐτοδικαίωση· νά ἐμφανισθεῖ δηλαδή ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ ἀσπροπρόσωπος. Εἶναι ὅμως καί ἡ ἄλλη πλευρά. Ὅταν κανείς δέν ἀγωνίζεται νά καθαρίσει τόν ἑαυτό του, αὐτό εἶναι καί φυγοπονία, ἀλλά καί ἕνας ἑλιγμός πού κάνουμε, χωρίς ἴσως πολλή σκέψη, γιά νά ἀποφύγουμε νά θανατωθεῖ ὁ παλαιός ἄνθρωπος. Τό εἴ τις θέλει ὀπίσω μου ἐλθεῖν ἀπαρνησάσθω ἑαυτόν, πρέπει νά γίνει στήν πράξη. Καί τό πρῶτο πού ἔχει κανείς νά κάνει, ὅταν ἀρχίσει νά βλέπει τί εἶναι ὁ ἑαυτός του, εἶναι ἀκριβῶς αὐτή ἡ κάθαρση.

Ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ ἐλεήμων εἶχε συναντήσει ἕναν ἐπαίτη· καί λέει στόν διάκονο πού ἦταν μαζί του: «Δῶσε». Καί ξανά ἐμφανίστηκε ὁ ἐπαίτης καί τοῡ ἔδωσε ἐλεημοσύνη, καί τρίτη φορά τό ἴδιο. Καί στό πρόσωπο τοῦ φτωχοῦ αὐτοῦ ἦταν ὁ Χριστός, ὁ ὁποῖος δοκίμαζε τόν ἅγιο.
Καθώς ὅλα γίνονται κάτω ἀπό τήν πρόνοια τοῦ Θεοῦ, τά οἰκονομεῖ ἔτσι ὁ Θεός μέ τούς ἁγίους του, ὥστε νά ἔχουμε παράδειγμα. Ἀλλιῶς ὅμως εἶναι ἐκεῖνο πού κάνει ὁ Θεός ἐν τῇ οἰκονομίᾳ του καί ἀλλιῶς ἐκεῖνο πού κάνει ὁ ἄνθρωπος ἀπό λόξα. Τό θέμα εἶναι ὅ,τι γίνεται νά γίνεται μέ τή φώτιση τοῦ Θεοῦ. Ἐδῶ, τό οἰκονόμησε ἔτσι ὁ Θεός, ὥστε νά μήν εἶναι θύμα ὁ ἅγιος Ἰωάννης, ἀλλά νά φανεῖ ἡ ὅλη ἀρετή του καί ἡ φιλεύσπλαχνη καρδιά του. Ἔτσι εἶναι καί ἄλλα. Δέν εἶναι ἁπλῶς γεγονότα. Κάπου ἐκεῖ εἶναι ἡ χάρη καί φωτίζει, ἐνθαρρύνει, ἐνδυναμώνει, ἀνοίγει δρόμο καί δίνει στόν ἄνθρωπο κουράγιο.

Ὁ ἱερός Χρυσόστομος στήν ὁμιλία του Ὅτι ἐκ ῥαθυμίας ἡ κακία καί ἀπό σπουδῆς ἡ ἀρετή θέλει νά δείξει ὅτι δέν εἶναι ὁ διάβολος ἐκεῖνος πού μᾶς βάζει, σώνει καί καλά, νά ἁμαρτήσουμε, ἀλλά ἡ δική μας ἡ διάθεση. Λέει: «Δέν θά μᾶς πεῖ ὁ Κύριος: ‘‘Σᾶς εἶπα νά κάνετε αὐτό καί αὐτό, καί δέν τό κάνατε. Λοιπόν, νά εἶστε τιμωρημένοι’’. Ὄχι. Δέν εἶναι ὁ Θεός πού θά μᾶς κρίνει, ἀλλά οἱ ἴδιοι οἱ συνάνθρωποί μας οἱ ὁποῖοι μπόρεσαν καί ἔκαναν τό καλό, ἐνῶ ἐμεῖς δέν θελήσαμε νά τό κάνουμε. Eἶναι ἄνθρωποι καί ἐκεῖνοι. Στό μόνο πού θά διαφέρουν εἶναι ὅτι εἶχαν διάθεση νά ὑπακούσουν στό θέλημα τοῦ Θεοῦ». Γι᾿ αὐτό, ἄς προσέξουμε αὐτό: Ὅσες φορές μᾶς ἔρχεται ἡ διάθεση νά δικαιολογηθοῦμε – «Ἐμεῖς εἴμαστε καλοί ἄνθρωποι, ἀλλά μᾶς φταῖνε τοῦτα καί ἐκεῖνα»– ἀμέσως νά ἔχουμε τό θάρρος νά καταδικάσουμε τόν ἑαυτό μας: «Φταίει ἡ προαίρεσή μου· ὄχι κανείς ἄλλος. Πῶς ἐκεῖνος εἶναι ἅγιος; Τί παραπάνω ἔχει; Ἄς μπῶ καί ἐγώ σ’ αὐτόν τόν δρόμο».

Ἡ Παναγία εἶναι συνυφασμένη μέ τό ὅλο μυστήριο τῆς σωτηρίας μας. Ὁ Θεός ἔρχεται στόν κόσμο νά τόν σώσει, ἀλλά περνάει τό σωτηριῶδες αὐτό ἔργο μέσα ἀπό τήν Παναγία. Ταπεινώνεται, συγκαταβαίνει καί παίρνει τήν ἀνθρώπινη φύση ἀπό τήν Παναγία. Ποιοί εἴμαστε ἐμεῖς πού ἀγνοοῦμε αὐτό τό ὁποῖο δέν ἀγνόησε ὁ Θεός, αὐτό πού ἔκανε ὁ Θεός; Καί φυσικά τό ἔκανε, διότι, γιά νά μᾶς σώσει, ἔπρεπε νά μᾶς ἑνώσει διά παντός μέ τόν ἴδιο τόν ἑαυτό του.
Βλέπουμε σέ πολλούς ἁγίους ὅτι ἀνακάλυψαν τό μυστικό: ἡ σωτηρία περνάει μέσα ἀπό τήν Παναγία· διά μέσου τῆς Παναγίας θά πάρει ὁ ἄνθρωπος ὅ,τι πάρει ἀπό τόν Θεό. Ὁ ἅγιος Γρηγόριος δέν δυσκολεύτηκε καθόλου νά ἀφιερώσει χρόνια ὁλόκληρα, ὅλη τή ζωή του στό νά κραυγάζει: «Παναγία μου, φώτισόν μου τό σκότος!» Νά κραυγάσεις ὅπως ὁ ἅγιος. Ἔτσι θά ἀνοίξει ἡ ψυχή, νά ἔρθει τό φῶς, ἡ χάρη τοῦ Θεοῦ.

Κάποιος νομικός ρωτᾶ τόν Κύριο τί νά κάνει γιά νά κληρονομήσει τήν αἰώνια ζωή. Ὁ ἄνθρωπος αὐτός βαθύτερα φρονεῖ ὅτι εἶναι δύσκολα τά πράγματα, ὅτι δέν εἶναι ξεκαθαρισμένα. Λένε μερικοί: «Δέν ξέρω ποιό εἶναι τό θέλημα τοῦ Θεοῦ». Ἀπό μιά πλευρά βέβαια δέν ξέρει κανείς· καί αὐτό, διότι εἶναι προσανατολισμένος ἀλλοῦ. Οἱ περισσότεροι ἄνθρωποι ζοῦν μέ τόν ἑαυτό τους, ζοῦν τή ζωή τους. Δέν ζοῦν μέ τόν Χριστό, δέν εἶναι ἑνωμένοι μαζί του, δέν καταλαβαίνουν τά πράγματα ὅπως ὁ Χριστός, δέν τόν ἀκολουθοῦν. Πῶς μποροῦν ἔτσι νά καταλάβουν τό θέλημά του;
Ὁ Χριστός ὅμως ὄχι ἁπλῶς ἔγινε ἄνθρωπος καί ἔπαθε ὡς ἄνθρωπος, ἀλλά καί κήρυξε, δίδαξε –ἐδῶ ἀπάντησε μέ τή γνωστή σέ ὅλους μας παραβολή τοῦ καλοῦ Σαμαρείτη. Μάλιστα οἰκονόμησε νά γραφοῦν κιόλας καί νά τά ἔχουμε στό Εὐαγγέλιο. Κανείς δέν μπορεῖ νά ἰσχυριστεῖ ὅτι δέν ξέρει.

Ἀμέσως ὁ Ματθαῖος ἀκολούθησε τόν Κύριο, ὅταν ἐκεῖνος τόν εἶδε στό τελωνεῖο καί τόν κάλεσε. Ἔπειτα ὁ Ματθαῖος κάλεσε τόν Χριστό στό σπίτι του καί τοῦ ἔκανε τραπέζι. Ἐκεῖ στή συντροφιά περιέβαλαν ἄνθρωποι ἁμαρτωλοί τόν Χριστό, οἱ ὁποῖοι πήγαιναν νά διδαχτοῦν ἀπό αὐτόν καί νά ὠφεληθοῦν. Καί καθώς κάποιοι παραπονέθηκαν, γιατί δέν τούς ἄρεσε αὐτό, τούς εἶπε: «Μάθετέ το καλά: οὐκ ἦλθον καλέσαι εἰς μετάνοιαν δικαίους –πού δέν ἔχουν, τρόπον τινά, ἀνάγκη ἀπό μετάνοια– ἀλλά ἦλθον καλέσαι ἁμαρτωλούς εἰς μετάνοιαν. Ἦρθα νά καλέσω τούς ἁμαρτωλούς». Φοβερός ὁ λόγος αὐτός τοῦ Χριστοῦ!
Ἁμαρτωλοί ὅλοι εἶναι, ἀλλά ὅσοι δέν πηγαίνουν στόν Χριστό ἔχοντας αὐτή τή συναίσθηση, δέν τούς προσέχει ὁ Χριστός. Ἐκείνους πού ἀναγνωρίζουν ὅτι εἶναι ἁμαρτωλοί, ἐκείνους δέχεται ὁ Θεός, τούς ἀκούει· αὐτούς ἦρθε νά θεραπεύσει ἀπό τήν ἁμαρτία.